İspanya Sağlık Bakanlığı, elektronik sigara bileşenlerini yalnızca tütün aromalarıyla sınırlandıracak bir kraliyet kararnamesi taslağını ilerletiyor. Bu önlem; piyasa düzenleyicilerinin, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin ve ekonomi analistlerinin resmî itirazlarına yol açtı. Bu kesimler, kısıtlamanın iç pazarı istikrarsızlaştıracağı ve tüketicileri denetimsiz kanallara yönelteceği uyarısında bulunuyor.
International Financial Analysts (Afi) tarafından yapılan ekonomik değerlendirmeye göre aroma yasağı, İspanya genelindeki üretim, toptan dağıtım ve perakende faaliyetlerinde ağır kayıplara yol açacak.
Ekonomik Etki: Sektör Değerinde %83’ü Aşan Düşüş
2023’te İspanya’nın vape değer zinciri, 317 milyon € brüt katma değer yarattı ve tam zamanlı eşdeğer 4.630 işi destekledi. Sağlık Bakanlığının önerdiği kısıtlama yürürlüğe girerse Afi, sektörün katkısının 54 milyon €’ya düşeceğini ve yaklaşık 3.800 işin ortadan kalkacağını tahmin ediyor.
Araştırma, doğrudan bir ekonomik çarpan etkisine dikkat çekiyor: Vape pazarında kaybedilen her 1 €’luk değer, ekonominin genelinde 1,50 €’luk ek kayba yol açacak. Benzer şekilde, sektörde kaybedilen her bir doğrudan iş, bağlantılı ekonomik faaliyetlerde 2,8 işin daha ortadan kalkmasına neden oluyor.
| Ekonomik Gösterge | Başlangıç Değeri (Yasak Öncesi) | Aroma Yasağı Sonrası Tahmin | Tahmini Etki |
|---|---|---|---|
| Brüt Katma Değer | 317 Milyon € | 54 Milyon € | -%83 (-263 Milyon €) |
| Desteklenen İstihdam | Tam Zamanlı 4.630 İş | Tam Zamanlı 810 İş | -%82,5 (-3.820 İş) |
| Yıllık Kamu Geliri | 77 Milyon € | 10 Milyon € | -%87 (-67 Milyon €) |
| Uzun Vadeli Değer (2030) | 660 Milyon € | 110 Milyon € | -550 Milyon € Kayıp |
Katalonya’daki üretim merkezi, bölgesel açıdan ciddi risk altında. İspanya’daki endüstriyel e-likit üretiminin %80’e varan bölümü Katalonya’da gerçekleştiriliyor. Afi raporuna göre aroma yasağı, bölgedeki katma değeri 23 ila 54 milyon € arasında azaltacak ve endüstriyel üretimde 140 ila 330 işin ortadan kalkmasına yol açacak.
Kamu Vergi Gelirleri ve Özel Yatırımlar Tehdit Altında
Aroma yasağı, Nisan 2025’te yürürlüğe giren Elektronik Sigara ve Tütünle İlgili Ürünlere Yönelik Sıvı Vergisi kapsamındaki kamu gelirlerini sekteye uğratacak. Bu özel vergi 2025’te 30 milyon €, 2026’nın ilk yedi ayında ise 25,9 milyon € gelir sağladı ve toplam kamu geliri yaklaşık 56 milyon €’ya ulaştı.
Yasağın mevcut vergi gelirlerinin ötesinde, sermaye harcamalarını da tehdit ettiği belirtiliyor. Sektör 2024’te yaklaşık 120 milyon € yatırım yaptı ve 2024 ile 2030 arasında 1,58 milyar € tutarında planlanan sermaye yatırımı öngördü. Afi, kararnamenin uygulanmasının bu taahhütleri tamamen durduracağını tahmin ediyor.
Piyasa Dengesinin Bozulması ve Düzenleyici Kurumların İtirazları
Raporda atıfta bulunulan Sigma Dos tüketici araştırmasına göre, İspanya’daki yetişkin vape kullanıcılarının %87’si tütün dışı aromaları kullanıyor. Bu ürünlerin yasal satış noktalarından kaldırılması hâlinde tüketicilerin %54’ü alternatif kaynaklardan vape kullanmaya devam etmeyi planlarken, %12’si yanmalı sigara içmeye yeniden başlayacağını belirtiyor.
Kararname taslağı kurumsal düzeyde itirazlarla karşılaştı. Altı AB üyesi ülke, Avrupa Komisyonunun TRIS bildirim prosedürü kapsamında resmî itirazda bulundu. Ülke içinde ise Ulusal Piyasalar ve Rekabet Komisyonu (CNMC), teşebbüs özgürlüğü gibi anayasal hakları etkileyen kısıtlamaların idari kararnameyle değil, doğrudan birincil mevzuatla düzenlenmesi gerektiği uyarısında bulundu.
Afi’nin analizi, Sağlık Bakanlığının hedefe yönelik alternatiflerle reşit olmayanları koruyabileceğini öne sürüyor: sıkı perakende satış lisansları, yaş doğrulama denetimlerinin güçlendirilmesi, gençlere hitap eden ambalajların yasaklanması ve yetişkinlere yönelik ürünleri tümden yasaklamak yerine seçili aromalara kısıtlama getirilmesi.
