De geplande herziening door de Europese Commissie van haar richtlijnen voor tabak en nicotine is vastgelopen nadat de interne Raad voor regelgevingstoetsing een negatief advies uitbracht over de effectbeoordeling van de Commissie. Deze formele tegenwerping zet vraagtekens bij de voorgestelde beperkingen voor e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes en stelt het wetgevingspakket waarschijnlijk uit tot 2027.
Het besluit doorkruist een van de speerpunten van Europees commissaris voor Gezondheid Olivér Várhelyi, die heeft aangedrongen op strengere regels voor alternatieven voor brandbare sigaretten. Volgens berichtgeving van Eunews en Brussels Signal heeft de Raad op 9 november een kritisch advies uitgebracht. Daarbij wees de Raad op ernstige tekortkomingen in de beoordeling die was opgesteld door het directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid (DG SANTE).
Raad voor regelgevingstoetsing eist sterker bewijs van gezondheidsautoriteiten
De Raad voor regelgevingstoetsing maakt als onafhankelijk technisch orgaan deel uit van de administratieve structuur van het secretariaat-generaal van de Commissie. De Raad bestaat uit negen leden, onder wie vier externe beleidsexperts, en beoordeelt ontwerp-effectbeoordelingen om vast te stellen of voorgestelde EU-maatregelen zijn onderbouwd met betrouwbaar empirisch bewijs.
In zijn beoordeling van de tabakshervorming stelde de Raad meerdere tekortkomingen vast in het ontwerp van DG SANTE. De kritiek betrof onder meer een ontoereikende wetenschappelijke onderbouwing van specifieke beperkingen, twijfel over de evenredigheid ervan, onvolledige beoordelingen van de economische gevolgen voor distributeurs en speciaalzaken, en het ontbreken van afstemming met het accijnsbeleid van de EU voor tabak.
De Commissie moet de beoordeling nu herzien en opnieuw aan de Raad voorleggen. Volgens de gebruikelijke EU-procedure kan het voorstel niet via de normale weg verder als het document een tweede negatief advies krijgt. In dat geval is uitzonderlijke politieke toestemming van het college van commissarissen nodig om de procedure voort te zetten.
Twee afzonderlijke negatieve adviezen zetten vraagtekens bij de werkwijze van de Commissie
Deze tegenslag volgt op een eerder negatief advies van de Raad, uitgebracht in december 2025 en gepubliceerd in april 2026. De twee beoordelingen hadden echter betrekking op verschillende procedurele fasen:
- Evaluatie van bestaande richtlijnen: De eerdere afwijzing betrof de retrospectieve evaluatie van de huidige regelgeving. Daarbij uitte de Raad kritiek op de manier waarop wetenschappelijke gegevens en nationale consumptietrends waren geïnterpreteerd.
- Effectbeoordeling van toekomstige hervorming: Het besluit van november 2026 blokkeert specifiek de voorspellende beoordeling die de basis moet vormen voor toekomstige wetgeving.
Een negatief oordeel over een evaluatie houdt de voorbereiding van wetgeving niet tegen. Een negatief advies over een toekomstgerichte effectbeoordeling verhindert daarentegen dat het initiatief wordt ingediend als formeel wetgevingsvoorstel.
Commissaris Várhelyi overweegt concessies aan lidstaten
Als reactie op de bestuurlijke tegenstand onderzoekt Europees commissaris voor Gezondheid Olivér Várhelyi mogelijkheden om de reikwijdte van het ontwerp van de richtlijn te beperken. Hoewel hij publiekelijk blijft stellen dat rookvrije producten vergelijkbare gezondheidsrisico’s met zich meebrengen als brandbare tabak, onderzoekt zijn departement aanpassingen om de goedkeuring te vergemakkelijken.
Volgens bronnen die bij de onderhandelingen betrokken zijn, overweegt Brussel lidstaten afzonderlijk ruimte te geven om keuzes te maken over omstreden bepalingen. In plaats van uniforme EU-verplichtingen op te leggen, kan de Commissie nationale overheden toestaan zelf beleid vast te stellen voor neutrale verpakkingen, verkoopverboden voor nicotinezakjes en specifieke smaakverboden voor e-sigaretten.
Gegevens over schadebeperking en de Zweedse casus
Het regelgevingsgeschil draait om de manier waarop de EU producten met verschillende risicoprofielen indeelt. Bij brandbare sigaretten wordt tabak verbrand, waarbij giftige en kankerverwekkende rook vrijkomt. Niet-brandbare alternatieven, zoals e-sigaretten, verhitte tabakssticks en tabaksvrije nicotinezakjes, werken met andere toedieningsmechanismen en veroorzaken geen verbranding.
De Raad voor regelgevingstoetsing drong er bij DG SANTE op aan beter empirisch bewijs te leveren voor het “gateway-effect”: zetten alternatieve nicotineproducten jonge consumenten ertoe aan over te stappen op brandbare tabak? Voorstanders van regelgeving die in verhouding staat tot het risico wijzen op Zweden. Volgens Eurostat daalde het rookpercentage daar in 2023 tot 8%. In 2024 rookte 5,4% van de inwoners tussen 16 en 84 jaar dagelijks. Deze daling viel samen met de brede acceptatie van nicotinezakjes voor oraal gebruik, zonder rook.
| Wetgevingstraject | Betreffende richtlijn | Belangrijkste beleidsmaatregelen | Huidige status |
|---|---|---|---|
| Gezondheidsregelgeving | Richtlijnen 2014/40/EU en 2003/33/EG | Verpakkingsregels, beperkingen op smaken, verboden op nicotinezakjes en marketingbeperkingen | Stilgelegd na een negatieve effectbeoordeling; uitgesteld tot 2027 |
| Fiscale regelgeving | Richtlijn 2011/64/EU | Minimumaccijnstarieven voor brandbare en rookvrije productcategorieën | Actueel onderwerp van overleg in de Raad; gesteund door 26 van de 27 lidstaten |
Herziening van accijnzen gaat door ondanks impasse rond gezondheidsbeleid
Terwijl de herziening van de tabaksproductenrichtlijn vertraging oploopt, verlopen de onderhandelingen in de Raad over de EU-tabaksaccijnsregels volgens planning. In juli 2025 presenteerde de Commissie plannen om Richtlijn 2011/64/EU te moderniseren door minimumaccijnscategorieën in te voeren voor nieuwe productsegmenten.
Tijdens de vergadering van de Raad Economische en Financiële Zaken op 9 november steunden 26 lidstaten een bijgewerkt compromisvoorstel van het Ierse voorzitterschap. Malta blijft als enige tegenstander over. Omdat harmonisatie van belastingen de unanieme goedkeuring van alle 27 lidstaten vereist, is één tegenstem voldoende om aanneming te blokkeren.
Ierland wil de onderhandelingen voortzetten tot het einde van zijn voorzitterschap van de Raad op 31 december 2026. Als er voor die datum geen compromis is bereikt, neemt Litouwen het voortouw in het belastingdossier wanneer het op 1 januari 2027 het voorzitterschap overneemt.