Een analyse van Noorse gezondheidsonderzoeken over een periode van 45 jaar laat een sterke generatiedaling in tabaksgebruik zien. Het onderzoek brengt in kaart hoe het beginnen met roken, de dagelijkse rookintensiteit en stopgedrag veranderden onder mensen die tussen 1950 en 2000 zijn geboren. De bevindingen, gepubliceerd in The Lancet Regional Health – Europe, komen op een moment waarop gezondheidsautoriteiten beoordelen of een landelijk screeningsprogramma voor longkanker moet worden ingevoerd.
Longkanker is nog altijd de vijfde belangrijkste doodsoorzaak in Noorwegen. Jaarlijks overlijden er ongeveer 2.200 mensen aan, goed voor 19,3% van alle sterfgevallen door kanker in 2022. Omdat meer dan 90% van de gevallen voorkomt bij huidige of voormalige rokers, zijn nauwkeurige gegevens over blootstelling gedurende het hele leven nodig om gerichte interventies te ontwikkelen. Een momentopname van de prevalentie volstaat daarvoor niet.
Vier decennia blootstelling aan tabak in kaart gebracht
Om deze generatietrends in kaart te brengen, analyseerde een onderzoeksteam onder leiding van Jacopo Di Silvestre gegevens uit enquêtes van Statistics Norway die tussen 1978 en 2024 zijn uitgevoerd. Na verwijdering van onvolledige gegevens en incidentele rokers analyseerde het team een steekproef van 78.282 respondenten van 16 tot en met 79 jaar.
De onderzoekers gebruikten een leeftijd-periode-cohortmodel (APC) om drie afzonderlijke invloeden te onderscheiden: effecten van veroudering gedurende het leven, periode-effecten als gevolg van nationaal beleid en cohort-effecten die specifiek zijn voor bepaalde geboortejaren. Het model volgde individuele trajecten vanaf 8 jaar voor het beginnen met roken en vanaf 15 jaar voor het stoppen.
Van de piek in het beginnen met roken naar versneld stoppen
Uit de gegevens blijkt dat het aandeel Noren dat ooit dagelijks rookte het hoogst was onder mensen geboren in 1950: 70% van de mannen en 66% van de vrouwen. In latere generaties daalde dit aandeel gestaag, al was er bij vrouwen sprake van een vertraging. Bij vrouwen geboren tussen 1960 en 1975 lag het rookpercentage hoger dan bij mannen. In het cohort van 1980 kwamen de percentages weer bij elkaar, waarna het percentage onder vrouwen verder daalde tot onder dat van mannen.
In alle cohorten was de kans om op 19-jarige leeftijd te beginnen met roken het grootst, maar de algemene kans nam in de loop der tijd af. Tegelijkertijd nam het stoppen met roken snel toe. In cohorten geboren vóór 1965 steeg de kans om te stoppen in 40 jaar met slechts 5%. Bij generaties geboren na 1965 steeg die kans in de helft van die tijd van 5% naar 15%.
| Maatstaf | Geboortecohort 1950 (piek) | Jongere cohorten (1980–2000) |
|---|---|---|
| Prevalentie van ooit roken (mannen) | 70% | Aanzienlijke daling |
| Prevalentie van ooit roken (vrouwen) | 66% | Aanzienlijke daling |
| Hoogste dagelijkse consumptie (mannen) | 15 sigaretten per dag | 10 sigaretten per dag (cohort 2000) |
| Hoogste dagelijkse consumptie (vrouwen) | 12 sigaretten per dag | 7,5 sigaretten per dag (cohort 2000) |
| Snelheid van stoppen | Langzaam (van 0% naar 5% in 40 jaar) | Snel (van 5% naar 15% in 20 jaar) |
Regeldruk en alternatieve producten beoordelen
De onderzoekers brachten deze gedragsveranderingen in verband met strenge volksgezondheidsmaatregelen die gedurende tientallen jaren zijn ingevoerd. Belangrijke beleidsmaatregelen zijn onder meer de Tabakswet van 1975, de Wet op schone lucht van 1988, het landelijke rookverbod in de horeca van 2004 en de verplichting tot neutrale verpakkingen van 2017.
Het onderzoek vermeldt ook de invloed van snus, een vochtig oraal tabaksproduct dat na 2000 populair werd in Noorwegen. Het gebruik van snus als alternatief heeft mogelijk geleid tot minder mensen die begonnen met sigaretten roken en meer mensen die stopten onder cohorten geboren na 1980. De onderzoekers benadrukken echter dat verder onderzoek nodig is om een direct causaal verband vast te stellen.
Input voor toekomstige screeningsprogramma’s voor longkanker
De gedetailleerde gedragsgegevens zullen rechtstreeks worden gebruikt als input voor ziektesimulatiemodellen. Een vergelijkbare modelinfrastructuur ondersteunde de richtlijnen voor screening op longkanker van de U.S. Preventive Services Task Force uit 2021.
Hoewel dagelijks roken onder jongere Noren zeldzaam is geworden, betekent de zware blootstelling aan roken die de cohorten van 1950 en 1960 hebben opgebouwd dat oudere leeftijdsgroepen nog tientallen jaren met een hoge ziektelast te maken zullen hebben. Nauwkeurige cohortmodellen helpen volksgezondheidsfunctionarissen om mensen met een hoog risico te selecteren voor screening en tegelijkertijd de kosteneffectiviteit van preventieve interventies te maximaliseren.
