Komisja Europejska przygotowuje się do nowelizacji dyrektywy w sprawie wyrobów tytoniowych (TPD), która ma rozszerzyć nadzór regulacyjny z tradycyjnych wyrobów tytoniowych na wszystkie produkty zawierające nikotynę, w tym saszetki nikotynowe i aromaty do e-papierosów. Inicjatywa legislacyjna, której przewodzi komisarz ds. zdrowia Olivér Várhelyi, wywołała jednak zdecydowany sprzeciw instytucjonalny i naukowy w całej Brukseli.
Sprzeciw wewnątrz instytucji ujawnił się po tym, jak Rada ds. Kontroli Regulacyjnej Komisji Europejskiej wydała negatywną ocenę projektu polityki. Niezależny organ nadzorczy wskazał cztery kluczowe niedociągnięcia propozycji, podkreślając brak dowodów empirycznych uzasadniających jednolite ograniczenia dla różnych kategorii produktów nikotynowych.
Finansowanie publiczne i kwestia wzajemnego lobbowania
Obawy dotyczące przejrzystości nasiliły się po ujawnieniu powiązań finansowych między unijnymi organami regulacyjnymi a grupami działającymi na rzecz określonych rozwiązań politycznych. Michael Landl, dyrektor World Vapers’ Alliance, zwrócił uwagę, że znane organizacje prowadzące kampanie na rzecz zakazu produktów nikotynowych, takie jak Europejska Organizacja ds. Raka i Smoke Free Partnership, otrzymują znaczne środki finansowe od instytucji Unii Europejskiej.
Raport opublikowany przez węgierski think tank Free Market Foundation (Szabad Piac Alapítvány) wykazał, że dziewięć organizacji działających na rzecz określonych rozwiązań politycznych otrzymuje rocznie około 12,8 mln euro ze środków publicznych. Z tej kwoty 12,41 mln euro, czyli 96,8%, pochodzi bezpośrednio z Komisji Europejskiej.
Analitycy określają ten układ mianem „wzajemnego lobbowania” — mechanizmu, w którym instytucje publiczne finansują zewnętrzne organizacje pozarządowe, a te następnie lobbują na rzecz wprowadzenia restrykcyjnych przepisów przez te same instytucje.
Naukowe zastrzeżenia wobec jednolitych regulacji dotyczących nikotyny
Badacze medyczni i specjaliści zdrowia publicznego formalnie zakwestionowali stwierdzenie komisarza Várhelyiego, że bezdymne produkty nikotynowe wiążą się z takim samym ryzykiem dla zdrowia jak wyroby tytoniowe spalane. W listach otwartych skierowanych do przewodniczącej Komisji Ursuli von der Leyen badacze powołali się na ponad 130 badań naukowych wskazujących na niższy profil toksykologiczny alternatyw bezdymnych.
Debata znalazła się w centrum uwagi podczas 9. Szczytu Naukowego na temat Redukcji Szkód związanych z Tytoniem (SCOHRE) w Grecji, gdzie eksperci medyczni apelowali do Brukseli o dostosowanie polityki do realiów konsumpcji. Dr Mark Tyndall, były dyrektor Centrum Kontroli Chorób Kolumbii Brytyjskiej, skrytykował ramy regulacyjne, które koncentrują się wyłącznie na zapobieganiu używaniu tych produktów przez młodzież, pomijając dorosłych palaczy:
„Skupienie działań wyłącznie na zapobieganiu pojawianiu się nowych konsumentów może zająć 30 albo 40 lat. To całkowicie błędny cel”.
Specjalista w dziedzinie uzależnień Raymond Niaura z New York University przedstawił dane pokazujące, że restrykcyjne środki, takie jak podniesienie minimalnego wieku zakupu do 21 lat, wpłynęły na rozpowszechnienie palenia wśród młodzieży w zaledwie około 1%. Podważa to skuteczność podejścia opartego wyłącznie na przymusie.
Różne modele w Europie: redukcja szkód a prohibicja
Debata regulacyjna uwidacznia wyraźne różnice w wynikach zdrowotnych w poszczególnych krajach Europy. Państwa, które włączyły produkty bezdymne do strategii rzucania palenia, odnotowują szybki spadek odsetka palaczy, podczas gdy w krajach stosujących restrykcyjne przepisy rozwija się czarny rynek.
| Kraj | Strategia regulacyjna | Odsetek osób palących codziennie | Rezultat dla zdrowia publicznego |
|---|---|---|---|
| Szwecja | Dostęp do snusu i saszetek nikotynowych dostosowany do poziomu ryzyka | 3.7% | Najniższy w UE wskaźnik zachorowań na raka płuca (39 na 100 tys. wobec średniej UE wynoszącej 95) |
| Nowa Zelandia | Regulowana dostępność alternatyw dla palenia, w tym e-papierosów | 6.8% | Przyspieszenie odchodzenia od wyrobów tytoniowych spalanych |
| Wielka Brytania | Włączenie e-papierosów do klinicznych metod rzucania palenia | ~10,0% | Stały, długoterminowy spadek użycia papierosów tradycyjnych |
| Turcja | Ścisłe wdrażanie zakazów WHO MPOWER | 32.1% | Odsetek palaczy ponownie wzrósł mimo restrykcyjnych przepisów |
Kardiolog Konstantinos Farsalinos podkreślił szwedzkie osiągnięcia podczas szczytu SCOHRE, zauważając, że unijne gremia ds. zdrowia regularnie pomijają sukces Szwecji:
„Próbują walczyć z rakiem, ignorując kraj, któremu praktycznie udało się to osiągnąć, a który jest państwem członkowskim UE”.
Z kolei kraje takie jak Holandia, Belgia i Francja wprowadziły szeroko zakrojone zakazy dotyczące aromatów i urządzeń jednorazowych. Zamiast wyeliminować konsumpcję, przepisy te skierowały dorosłych użytkowników ku nielegalnym kanałom dystrybucji, które nie podlegają kontroli i są trudne do monitorowania.
Koszty gospodarcze i ryzyko harmonizacji fiskalnej
Koszty chorób związanych z tytoniem w państwach członkowskich UE wynoszą szacunkowo 130 mld euro rocznie i obejmują bezpośrednie wydatki na opiekę zdrowotną oraz straty produktywności. Ekonomiści ostrzegają, że agresywna harmonizacja podatków na produkty o obniżonym ryzyku zagraża finansom publicznym.
Panagiotis Liargovas, prezes Centrum Planowania i Badań Ekonomicznych (KEPE), ostrzegł, że harmonizacja fiskalna musi uwzględniać różne kategorie produktów: „Harmonizacja fiskalna i równoważność ekonomiczna to nie to samo”. Ustanowienie jednolitych minimalnych stawek podatkowych dla produktów alternatywnych grozi zniechęceniem palaczy do przechodzenia na opcje o niższym ryzyku.
W miarę finalizowania przez Komisję Europejską oficjalnego projektu dyrektywy w sprawie wyrobów tytoniowych Parlament Europejski i Rada stają przed wyzwaniem znalezienia równowagi między ochroną młodzieży a opartymi na dowodach strategiami redukcji szkód dla dorosłych palaczy.
