Norveç’te yapılan sağlık araştırmalarının 45 yıllık analizi, kuşaklar boyunca tütün kullanımında belirgin bir düşüş yaşandığını ortaya koyuyor. Araştırma, 1950 ile 2000 yılları arasında doğan vatandaşlarda sigaraya başlama, günlük tüketim yoğunluğu ve bırakma örüntülerinin nasıl değiştiğini inceliyor. The Lancet Regional Health – Europe dergisinde yayımlanan bulgular, sağlık yetkililerinin ulusal bir akciğer kanseri tarama programı başlatma olasılığını değerlendirdiği bir dönemde açıklandı.
Akciğer kanseri, Norveç’te ölüm nedenleri arasında beşinci sırada yer alıyor; yılda yaklaşık 2.200 kişinin ölümüne yol açıyor ve 2022’de tüm kanser ölümlerinin %19,3’ünü oluşturuyordu. Vakaların %90’ından fazlası hâlihazırda sigara içenlerde veya geçmişte sigara içmiş kişilerde görüldüğünden, hedefli müdahaleler tasarlamak için tek seferlik yaygınlık verileri yerine yaşam boyu maruziyete ilişkin kesin verilere ihtiyaç var.
Tütün Maruziyetinin Dört On Yıllık Seyrini Yeniden Oluşturmak
Bu kuşaklar arası eğilimleri yeniden oluşturmak için Jacopo Di Silvestre liderliğindeki bir araştırma ekibi, Norveç İstatistik Kurumu’nun 1978 ile 2024 yılları arasında gerçekleştirdiği anketlerden elde edilen verileri değerlendirdi. Eksik kayıtlar ve ara sıra sigara içenler çıkarıldıktan sonra ekip, 16–79 yaş aralığındaki 78.282 katılımcıdan oluşan bir analiz örneklemini inceledi.
Araştırmacılar; yaşam boyunca yaşlanmanın etkilerini, ulusal politikaların yön verdiği dönem etkilerini ve belirli doğum yıllarına özgü kohort etkilerini birbirinden ayırmak için yaş-dönem-kohort (APC) modeli uyguladı. Model, sigaraya başlama için 8, bırakma içinse 15 yaşından itibaren bireysel seyirleri izledi.
Sigara Kullanımının Zirvesinden Bırakma Oranlarındaki Hızlanmaya Uzanan Seyir
Veriler, yaşamı boyunca her gün sigara içmiş Norveçlilerin oranının 1950 doğum kohortunda zirveye ulaştığını; bu oranın erkeklerde %70, kadınlarda ise %66 olduğunu gösteriyor. Sonraki kuşaklarda sigara kullanımı düzenli olarak azaldı, ancak kadınlardaki düşüş gecikmeli gerçekleşti. 1960 ile 1975 yılları arasında doğan kadınlarda sigara içme oranı erkeklerinkini aştı; 1980 kohortunda oranlar birbirine yaklaştı ve sonraki kohortlarda kadınların oranı daha düşük seviyelere indi.
Tüm kohortlarda sigaraya başlama oranları 19 yaşında zirve yaptı, ancak genel olasılık zaman içinde düştü. Buna karşılık sigarayı bırakma oranları hızla arttı. 1965’ten önce doğan kohortlarda sigarayı bırakma olasılığı 40 yılda yalnızca %5 yükseldi. 1965’ten sonra doğan kuşaklarda ise bu olasılık, bunun yarısı kadar sürede %5’ten %15’e çıktı.
| Ölçüt | 1950 Doğum Kohortu (Zirve) | Daha Genç Kohortlar (1980–2000) |
|---|---|---|
| Yaşamı Boyunca Sigara İçmiş Erkeklerin Oranı | 70% | Belirgin düşüş eğilimi |
| Yaşamı Boyunca Sigara İçmiş Kadınların Oranı | 66% | Belirgin düşüş eğilimi |
| Günlük En Yüksek Tüketim (Erkekler) | Günde 15 sigara | Günde 10 sigara (2000 kohortu) |
| Günlük En Yüksek Tüketim (Kadınlar) | Günde 12 sigara | Günde 7,5 sigara (2000 kohortu) |
| Sigarayı Bırakma Hızı | Yavaş (40 yılda %0’dan %5’e) | Hızlı (20 yılda %5’ten %15’e) |
Düzenleyici Önlemlerin ve Alternatif Ürünlerin Etkisini Değerlendirmek
Araştırmacılar, bu davranış değişikliklerini onlarca yıl boyunca uygulanan sıkı halk sağlığı önlemlerine bağladı. Başlıca politikalar arasında 1975 tarihli Tütün Yasası, 1988 tarihli Temiz Hava Yasası, 2004’te ülke genelinde yürürlüğe giren kapalı alanlarda sigara içme yasağı ve 2017’de getirilen düz ambalaj zorunluluğu yer alıyor.
Araştırmada, 2000’den sonra Norveç’te popülerlik kazanan nemli bir oral tütün ürünü olan snus’un etkisine de dikkat çekiliyor. Snus’a geçişin, 1980’den sonra doğan kohortlarda sigaraya başlamayı azaltmış ve sigarayı bırakmayı teşvik etmiş olması muhtemel; ancak araştırmacılar doğrudan bir nedensel ilişki kurmak için daha fazla araştırma gerektiğini belirtiyor.
Gelecekteki Akciğer Kanseri Tarama Programlarına Yön Vermek
Ayrıntılı davranış verileri, hastalık simülasyon modellerinde doğrudan girdi olarak kullanılacak. Benzer modelleme altyapısı, ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü’nün 2021 tarihli akciğer kanseri tarama kılavuzlarının hazırlanmasına katkı sağladı.
Genç Norveçliler arasında günlük sigara içmek artık nadir görülse de 1950 ve 1960 doğum kohortlarında biriken yoğun sigara maruziyeti, yaşlı gruplarda hastalık yükünün onlarca yıl boyunca yüksek kalacağı anlamına geliyor. Doğru kohort modellemesi, halk sağlığı yetkililerinin tarama için yüksek risk altındaki kişileri belirlemesine ve önleyici müdahalelerin maliyet etkinliğini en üst düzeye çıkarmasına olanak tanıyor.
