45-letnia analiza norweskich badań zdrowotnych ujawnia gwałtowny spadek używania tytoniu w kolejnych pokoleniach. Badanie przedstawia zmiany w rozpoczynaniu palenia, jego codziennym nasileniu oraz wzorcach rzucania palenia wśród osób urodzonych w latach 1950–2000. Wyniki opublikowano w czasopiśmie The Lancet Regional Health – Europe w czasie, gdy organy ochrony zdrowia oceniają możliwość wprowadzenia krajowego programu badań przesiewowych w kierunku raka płuca.
Rak płuca pozostaje piątą najczęstszą przyczyną zgonów w Norwegii. Każdego roku umiera z jego powodu około 2200 osób, a w 2022 roku odpowiadał on za 19,3% wszystkich zgonów z powodu nowotworów. Ponieważ ponad 90% przypadków dotyczy obecnych lub byłych palaczy, opracowanie ukierunkowanych działań wymaga precyzyjnych danych na temat ekspozycji na tytoń w ciągu całego życia, a nie jedynie danych o rozpowszechnieniu palenia w danym momencie.
Odtworzenie czterech dekad ekspozycji na tytoń
Aby odtworzyć te trendy międzypokoleniowe, zespół badawczy kierowany przez Jacopo Di Silvestre przeanalizował dane z badań Statistics Norway przeprowadzonych w latach 1978–2024. Po wykluczeniu niekompletnych rekordów i osób palących okazjonalnie zespół przeanalizował próbę 78 282 respondentów w wieku od 16 do 79 lat.
Badacze zastosowali model wieku, okresu i kohorty (APC), aby wyodrębnić trzy odrębne czynniki: zmiany związane z wiekiem w ciągu życia, zmiany wynikające z polityki krajowej oraz efekty kohortowe charakterystyczne dla poszczególnych roczników. Model śledził indywidualne trajektorie, uwzględniając rozpoczęcie palenia od 8. roku życia, a rzucenie palenia od 15. roku życia.
Od szczytu rozpowszechnienia palenia do coraz częstszego rzucania
Dane pokazują, że odsetek osób, które kiedykolwiek paliły codziennie, był najwyższy wśród Norwegów urodzonych w 1950 roku i wynosił 70% wśród mężczyzn oraz 66% wśród kobiet. W kolejnych pokoleniach odsetek ten systematycznie malał, choć wśród kobiet spadek nastąpił z opóźnieniem. Kobiety urodzone w latach 1960–1975 paliły częściej niż mężczyźni; w kohorcie urodzonej w 1980 roku odsetki się zrównały, a w kolejnych kohortach były niższe.
We wszystkich kohortach najwięcej osób rozpoczynało palenie w wieku 19 lat, jednak z czasem prawdopodobieństwo rozpoczęcia palenia ogółem malało. Jednocześnie szybko rosła skłonność do rzucania palenia. W kohortach urodzonych przed 1965 rokiem prawdopodobieństwo rzucenia palenia wzrosło w ciągu 40 lat zaledwie o 5%. W pokoleniach urodzonych po 1965 roku wzrosło z 5% do 15% w o połowę krótszym czasie.
| Wskaźnik | Kohorta urodzona w 1950 roku (szczyt) | Młodsze kohorty (1980–2000) |
|---|---|---|
| Odsetek osób, które kiedykolwiek paliły (mężczyźni) | 70% | Znaczący trend spadkowy |
| Odsetek osób, które kiedykolwiek paliły (kobiety) | 66% | Znaczący trend spadkowy |
| Szczytowe dzienne spożycie papierosów (mężczyźni) | 15 papierosów dziennie | 10 papierosów dziennie (kohorta urodzona w 2000 roku) |
| Szczytowe dzienne spożycie papierosów (kobiety) | 12 papierosów dziennie | 7,5 papierosa dziennie (kohorta urodzona w 2000 roku) |
| Tempo rzucania palenia | Powolne (wzrost z 0% do 5% w ciągu 40 lat) | Szybkie (wzrost z 5% do 15% w ciągu 20 lat) |
- Czytaj więcej: Norwegia zakazuje transgranicznej sprzedaży internetowej e-papierosów i wyrobów tytoniowych
Wpływ regulacji i produktów alternatywnych
Badacze powiązali te zmiany w zachowaniach z rygorystycznymi działaniami w zakresie zdrowia publicznego, wdrażanymi przez kilka dekad. Do kluczowych regulacji należą ustawa tytoniowa z 1975 roku, ustawa o czystym powietrzu z 1988 roku, ogólnokrajowy zakaz palenia w lokalach gastronomicznych z 2004 roku oraz wymóg stosowania jednolitych opakowań wprowadzony w 2017 roku.
W badaniu zwrócono również uwagę na snus — wilgotny wyrób tytoniowy do stosowania doustnego, który zyskał popularność w Norwegii po 2000 roku. Zastępowanie papierosów snusem prawdopodobnie ograniczyło rozpoczynanie palenia i sprzyjało rzucaniu go wśród kohort urodzonych po 1980 roku. Badacze zaznaczyli jednak, że potwierdzenie bezpośredniego związku przyczynowego wymaga dalszych badań.
Wsparcie dla przyszłych programów badań przesiewowych w kierunku raka płuca
Szczegółowe dane dotyczące zachowań posłużą jako bezpośrednie dane wejściowe dla modeli symulujących przebieg chorób. Podobna infrastruktura modelowania wsparła wytyczne amerykańskiej grupy zadaniowej U.S. Preventive Services Task Force dotyczące badań przesiewowych w kierunku raka płuca z 2021 roku.
Choć wśród młodszych Norwegów codzienne palenie stało się rzadkością, duża ekspozycja na tytoń, której doświadczyły kohorty urodzone w latach 1950. i 1960., sprawi, że wysokie obciążenie chorobami utrzyma się przez kolejne dekady w starszych grupach wiekowych. Dokładne modelowanie kohort pozwala organom zdrowia publicznego kierować badania przesiewowe do osób z grup wysokiego ryzyka, a jednocześnie maksymalizować opłacalność działań profilaktycznych.
