Nederlandse gezondheidsexperts en belangenorganisaties hebben het alarm laten afgaan en verklaren dat de ambitieuze overheidsinitiatie ‘rookvrije generatie’ is mislukt. Deze waarschuwing komt nadat recente nationale cijfers een verontrustende heropleving van roken en vapen onder Nederlandse jongeren onthulden, wat leidt tot dringende verzoeken aan het kabinet om het anti-tabaksbeleid fors aan te scherpen.
Eind 2018 werkte de Nederlandse overheid samen met 70 organisaties om het Nationaal Preventieakkoord (Nationaal Preventieakkoord) te lanceren. Het kerndoel was om roken onder jongeren onder de 18 volledig te elimineren en roken onder volwassenen terug te brengen tot slechts 5% in 2040. Vier jaar later is de voortgang echter vastgelopen: meer dan 20% van de volwassen bevolking rookt nog steeds regelmatig.
De situatie is bijzonder kritiek onder adolescenten en jongvolwassenen. Het percentage jongeren van 16 tot 20 jaar dat nog nooit met tabak in aanraking is gekomen, daalde van 82% in 2020 naar 78,9% precies een jaar later. Nog zorgwekkender: bijna 30% van de jongvolwassenen van 20 tot 24 jaar is nu actief roker.
Longarts en anti-rookactivist Wanda de Kanter wijst op de virale populariteit van e-sigaretten – die op sociale media vaak ‘vapes’ of ‘dampers’ worden genoemd. “Op schoolpleinen is iedereen aan het vapen”, waarschuwt De Kanter, en ze merkt op dat nicotineverslaafde kinderen twee keer zo vaak overstappen naar traditionele sigaretten.
Ontwikkelingspsycholoog Eveline Crone voegde eraan toe dat sociale druk van leeftijdsgenoten roken voor tieners tot een krachtige sociale ‘munt’ maakt. Ze legt uit dat “niet roken voor veel jonge mensen onmiddellijke sociale dood betekent”. Daarom sluiten standaard gezondheidswaarschuwingscampagnes vaak niet aan bij deze doelgroep.
Voorstanders stellen dat de tabaksindustrie het akkoord van 2018 succesvol heeft uitgehold. Lobby-inspanningen van werkgeversorganisatie VNO-NCW en politieke partijen zorgden ervoor dat structurele, jaarlijkse prijsverhogingen werden geschrapt uit de uiteindelijke beleidsafspraken. Daardoor vond de laatste belangrijke accijnsverhoging plaats in april 2020, terwijl cruciale maatregelen zoals een verbod op smaakstoffen voor e-sigaretten herhaaldelijk werden uitgesteld.
| Beleidsgebied | Doel van het akkoord van 2018 / Huidige status | Eisen van experts & voorgestelde wijzigingen |
|---|---|---|
| Rookpercentage onder jongeren | Doel: 0% in 2040 (neemt momenteel toe in de leeftijdsgroep 16–20) | Voer een verbod in op basis van een geboortejaar, waarmee verkoop aan iedereen die na een bepaald jaar is geboren wordt verboden. |
| Sigarettenprijzen | Stagneert rond €8 per pak; de laatste grote verhoging was in april 2020 | Implementeer een verplichte, cumulatieve jaarlijkse prijsverhoging van 10%; sommigen stellen voor dat pakken in 2040 oplopen tot €30–€47. |
| Verkooppunten | Verbod op supermarkten per 2024; verbod op online verkoop | Richt een strikt vergunningssysteem in om tabakswinkels te verbieden in de buurt van scholen en wijken met lage inkomens. |
| Regelgeving voor e-sigaretten | Vapes vallen onder algemene verboden op roken in het openbaar | Handhaaf een direct, volledig verbod op zoete smaken voor e-sigaretten en schaf influencer-marketing af. |
Om de doelstellingen voor 2040 te redden roepen gezondheidsorganisaties, waaronder de Hart Foundation (Hartstichting), de KWF Kankerstichting en de Longfonds (Longfonds) op tot onmiddellijke wetgevende actie. Ze benadrukken dat zichtbare, cumulatieve prijsstijgingen het meest effectieve middel zijn om rokers aan te moedigen te stoppen en om te voorkomen dat jongeren beginnen.
Staatssecretaris van Volksgezondheid Maarten van Ooijen lanceerde eerder een radicaal voorstel om de prijs van één pak sigaretten in 2040 te verhogen tot tussen €30 en €47. Terwijl het kabinet beraadslaagt over deze langetermijncijfers, stellen gezondheidsexperts dat er nú, op korte termijn, belastingverhogingen nodig zijn en dat er een compleet verbod moet komen op lobbyen door de tabaksindustrie om een groeiende volksgezondheidscrisis in te dammen die jaarlijks 20.000 Nederlandse levens eist.
