Vaping ile ilişkili şiddetli inflamatuvar bir akciğer hastalığı olan EVALI, ilk kez patlak verdiği 2019 yılından yıllar sonra bile kalıcı bir halk sağlığı tehdidi olmaya devam ediyor. Solunum sistemi belirtilerinin benzerliği nedeniyle sıklıkla grip sanılarak yanlış teşhis ediliyor. Güncel veriler, vakalarda yeniden artış olduğunu gösteriyor; artık etkilenen hastalar içinde en hızlı büyüyen grup genç kadınlar.
- Teşhis Yanılsaması: Ateş, öksürük ve nefes darlığı gibi belirtiler, yaygın viral enfeksiyonlarla çok yakından benzerlik göstererek kritik tedavinin gecikmesine yol açıyor.
- E Vitamini Asetat Bağlantısı: Araştırmalar, yasa dışı THC içeren vape likitlerinde katkı maddesi olarak kullanılan E vitamini asetatın, akciğer dokusunda hasarın başlıca tetikleyicisi olduğunu doğruluyor.
- Yeniden Artan Vaka Sayıları: 2024 verileri, EVALI vakalarının 2020’ye kıyasla %55,4 daha yüksek olduğunu; bu artışın gençlerde vaping oranlarının ikiye katlanmasıyla tetiklendiğini ortaya koyuyor.
- Yüksek Yoğun Bakım Oranları: Teşhis edilen hastaların neredeyse %95’i hastaneye yatırılıyor; bunların da üçte birinden fazlası yoğun bakım (ICU) gerektiriyor.
Kamu sağlığı kurumları, denetimsiz vape likitleri dolaşımda kalmaya devam ederken EVALI – Elektronik Sigara veya Vape Ürünü Kullanımına Bağlı Akciğer Hasarı nedeniyle hastaneye yatışların süregelen bir tehdit oluşturduğu konusunda uyarıyor. Bu uyarı, gençler arasında vape kullanım oranlarının artış gösterdiği bir dönemde yapılıyor. Bu artış, şiddetli solunum sıkıntısı nedeniyle hastaneye yatış oranlarının 2020 öncesi seviyelerin çok üzerine çıkmasına yol açtı.
Teşhis Zorluğu: Grip vs. EVALI
Cleveland Clinic’e göre EVALI; ateş, öksürük, nefes darlığı, göğüs ağrısı ve mide-bağırsak sorunları (bulantı ve kusma gibi) ile görülür. Bu belirti profili, durumu grip ya da viral bir solunum yolu enfeksiyonu ile karıştırmayı kolaylaştırarak tanı netliğini ve tedaviyi geciktirir.
Spesifik bir doğrulayıcı test olmadığı için doktorlar, tanı olarak dışlama yapmadan önce iki taraflı akciğer opasitelerini gösteren akciğer röntgeni veya BT (CT) taramalarına ve tanıdan önceki 90 gün içinde vaping öyküsünün bulunduğuna dayanmak zorundadır. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu’nda çevresel tıp profesörü olan David Christiani, bu klinik tablonun akut solunum yetmezliğini tetikleyebileceğini ve mekanik ventilasyon (solunum cihazı) gerekebileceğini belirtti.
2019 Salgını ve E Vitamini Asetatın Rolü
Hastalık ilk kez 2019 yılında ABD’de rapor edildi. Hızla tırmanarak, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerini (CDC) Şubat 2020’ye kadar 2.807 hastaneye yatış ve 68 ölüm kaydını takip etmeye yöneltti.
New England Journal of Medicine (NEJM)’de yayımlanan bir çalışma, değerlendirilen hastaların %94’ünün bronkoalveoler lavaj sıvısında E vitamini asetat tespit ettiğini belirledi. Bu sentetik bileşik, yasa dışı THC içeren vape likitlerinde koyulaştırıcı (kalınlaştırıcı) ajan olarak kullanılır. Yutma yolunda nispeten güvenli kabul edilse de, ısıtılarak solunduğunda E vitamini asetatı akciğer dokusunda ciddi hasara yol açar.
Roswell Park Kanser Merkezi’ndeki araştırmacılar bunu hayvan modellerinde de doğrulayarak bileşiğin doğrudan akciğer lezyonlarına neden olduğunu kanıtladı. Ancak sağlık yetkilileri, nikotin içeren vape’lerin de vakalarla ilişkili olduğunu belirtiyor; ayrıca kullanıcıların çoğu likitlerinde hangi katkı maddelerinin bulunduğundan habersiz olabiliyor.
Salgın Sonrası Eğilimler ve Değişen Demografik Yapı
CDC’nin aktif izlemesi 2020’de durdurulmuş olsa da hastalık ortadan kalkmadı. Trilliant Health verileri, 2024’teki EVALI vakalarının 2022’deki zirveyi takiben 2020 seviyelerine kıyasla %55,4 daha yüksek olduğunu gösteriyor.
Hastalığın demografisi de değişti. 2020’de vakaların %53,2’si erkeklerde görülürken, 2024’te kadınlar hastaların çoğunluğunu oluşturdu; 25 ila 50 yaş aralığındaki kadınlar ise en hızlı büyüyen grubu temsil ediyor. Bu değişim, genç yaş gruplarında vaping oranlarının artmasıyla uyum gösteriyor.
| Ölçüt | 2020 Başlangıç Seviyesi | 2024 Durumu |
|---|---|---|
| Vaping Yaygınlığı (18-25 Yaş) | 11.7% | 23.7% |
| Vaping Yaygınlığı (12-20 Yaş) | 5.1% | 10.4% |
| En Çok Etkilenen Cinsiyet | Erkek (%53,2) | Kadın (Çoğunluk) |
| EVALI Vaka Hacmi | Başlangıç | %55,4 Artış |
Hastaneye Yatış ve Tedavi
2019 ile 2022 arasında teşhis edilen 13.516 hasta üzerinde yapılan Mayıs 2026 tarihli bir meta-analiz, vakaların %94,4’ünün hastaneye yatırılması gerektiğini ve %35,7’sinin yoğun bakım ünitesi (ICU) kabulü gerektirdiğini gösterdi. 13 ila 17 yaş arasındaki ergenlerde ICU kabul oranı ise %46,9 ile daha da yüksekti.
Çoğu hasta kortikosteroidler ve destekleyici bakıma yanıt verir; ancak doktorlar belirtilerin tekrarlayabileceği ve bu nedenle uzun süreli akciğer takibinin gerekebileceği konusunda uyarıyor. Cleveland Clinic, özellikle düzenlenmemiş kaynaklardan gelen ürünler de dahil olmak üzere tüm vaping ürünlerinden kaçınılmasını ve vaping sonrası solunum belirtileri gelişirse gecikmeden tıbbi yardım alınmasını öneriyor.
