Avrupa Birliği Sağlık Komiseri Olivér Várhelyi, 2026 yılı sonundan önce revize edilmiş bir Tütün Ürünleri Direktifi yayımlama planlarını doğruladı. Bu açıklama, Avrupa Sayıştayı’nın kayıt dışı tütün ticaretinin yıllık vergi gelirlerinde 13 milyar avroluk kayba yol açtığını ortaya koymasının ardından geldi ve Büyük Tütün şirketlerinin tedarik zinciri düzenlemelerindeki rolüne ilişkin tartışmaları alevlendirdi.
Düzenleme incelemesi, yasa dışı üretimin Avrupa genelinde rekor seviyelere ulaştığı bir dönemde gerçekleştiriliyor. Halk sağlığı kuruluşları, etkili denetim için tütün üreticileriyle bağlantılı tedarikçilere dayanan eski izlenebilirlik sistemlerinin kaldırılması gerektiğini savunuyor.
Vape Kullanımının Yaygınlaşması Bağımsız Piyasa Denetimini Gerektiriyor
Vape kullanımının yaygınlaşması, AB genelinde yeni denetim zorlukları doğuruyor. Geleneksel sigaralardan farklı olarak e-sigaralar; parçalı perakende ağları, bakkallar ve denetim düzeyleri farklılık gösteren sınır ötesi çevrimiçi platformlar üzerinden dolaşıma giriyor. Sağlık savunucuları, bu denetim eksikliğinin gençler arasında nikotin kullanımını hızlandırdığı konusunda uyarıyor.
Güvenlik riskleri konunun aciliyetini artırıyor. Birmingham Üniversitesi’nin araştırması, e-sigara aerosolünün temel bağışıklık hücrelerine zarar verebilecek toksik maddeler içerdiğini ortaya koyarken, denetimsiz e-likitler ve arızalı bataryalar tüketiciler için doğrudan risk oluşturuyor.
Benzer zorlukları ele almak üzere Birleşik Krallık, 1 Ekim’de vape ürünleri için bir tüketim vergisi ve merkezi izlenebilirlik çerçevesi uygulamaya koydu. Güvenlik baskı şirketi Cartor ve İsviçreli SICPA firması tarafından geliştirilen sistem, dijital doğrulamayı sıkı kamu denetimiyle birleştiriyor. Fransa merkezli tütün karşıtı kuruluş CNCT, bağımsız izlenebilirliğin Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) protokolleriyle doğrudan uyumlu olduğunu vurgulayarak Birleşik Krallık çerçevesini Brüksel için etkili bir örnek olarak nitelendirdi.
| Özellik | AB’nin Eski Tütün Sistemi | Birleşik Krallık’ın Yeni Vape Çerçevesi |
|---|---|---|
| Ürün Kapsamı | Yanmalı tütün ürünleri | Vape cihazları ve e-likitler |
| Yönetim Modeli | Sektörle bağlantılı, merkezi olmayan veri havuzları | Merkezi kamu denetimi (HMRC) |
| Sektörden Bağımsızlık | Geçmişteki tedarikçi bağlantıları nedeniyle eleştiriliyor | Bağımsız güvenlik konsorsiyumu |
Denetimler, Eski İzlenebilirlik Sistemlerindeki Açıkları Ortaya Koyuyor
Avrupa Sayıştayı’nın eylül ayında yayımladığı rapor, AB’nin kaçakçılıkla mücadele çabalarının parçalı kaldığı ve eksik veriler nedeniyle sekteye uğradığı sonucuna vardı. Ancak rapor, kolluk kuvvetleri ile gümrük birimlerini yasa dışı ticaret operasyonlarında desteklemekte başarısız olan AB’nin 2019 tarihli izlenebilirlik platformunu değerlendirmedi.
Bath Üniversitesi Tütün Kontrolü Araştırma Grubu’ndaki araştırmacılar, tütün üreticileri ile onaylı izleme ve takip hizmeti sağlayıcıları arasındaki geçmişe dayanan kapsamlı bağlantıları belgeledi. Bunun öne çıkan örneklerinden biri, Philip Morris International (PMI) tarafından geliştirilen Codentify izleme sisteminin oluşturulmasına katkıda bulunan Blue Infinity’yi daha önce satın alan Dentsu Tracking’dir. Dentsu’nun eski AB sağlık yetkilisi Jan Hoffmann’ı işe alması, döner kapı uygulamalarına ilişkin Avrupa Parlamentosu incelemesini de artırdı.
Piyasa Manipülasyonu ve Küresel Örnekler
Yakın dönemdeki ticaret modelleri, denetim kurumlarının neden bağımsız verilere ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Belçika’da yürütülen bir soruşturma, Lüksemburg’a tedarik edilen sigaraların %87’sinin ülke sınırları dışında tüketildiğini ortaya koydu. Eleştirmenler bunu, sınır ötesi paralel ticareti canlandırmak amacıyla tütün üreticilerinin düşük vergili pazarlara kasıtlı olarak aşırı ürün arz etmesi şeklinde değerlendiriyor. Bu durum, komşu Fransa ve Belçika’nın tütün vergi politikalarını zayıflatıyor.
Bu dinamik, 1990’larda Kanada’da yaşanan tarihsel olayları yansıtıyor. Yoğun kaçakçılık hükümeti tütün vergilerini düşürmeye zorladı; ancak daha sonra yürütülen soruşturmalar sektörün doğrudan suça ortak olduğunu ortaya çıkardı. Büyük tütün şirketlerinin Kanada’daki iştirakleri, 2010 yılında kaçakçılıkla bağlantılı suçları kabul ederek 550 milyon dolar para cezası ve uzlaşma ödemesi yaptı.
Benzer tartışmalar Güney Amerika’da da gündeme geldi. Brezilya dergisi piauí tarafından ekim ayında yürütülen bir soruşturma, Dentsu temsilcilerinin devlet izleme sözleşmelerini güvence altına almak için eski bir vergi yetkilisi aracılığıyla ayrıcalıklı düzenleyici verilere erişmeye çalıştığını öne süren sızdırılmış belgeleri ortaya çıkardı.
2026 Tütün Ürünleri Direktifi revizyonu yaklaşırken, Avrupalı yasa koyucuların önünde net seçenekler bulunuyor: tütün şirketlerini kendi tedarik zincirlerini denetlemekten men etmek, bağımsız dijital izlemeyi zorunlu kılmak ve yenilikçi nikotin ürünlerini tek tip bir düzenleyici denetim kapsamına almak.
