Komisarz UE ds. zdrowia Olivér Várhelyi potwierdził plany opublikowania znowelizowanej dyrektywy w sprawie wyrobów tytoniowych przed końcem 2026 r. Zapowiedź ta nastąpiła po ujawnieniu przez Europejski Trybunał Obrachunkowy, że nielegalny handel wyrobami tytoniowymi powoduje roczne straty wpływów podatkowych w wysokości 13 mld euro, co zaostrzyło debatę na temat roli koncernów tytoniowych w regulowaniu łańcuchów dostaw.
Przegląd przepisów odbywa się w czasie, gdy nielegalna produkcja osiąga rekordowy poziom w całej Europie. Organizacje zajmujące się zdrowiem publicznym argumentują, że skuteczna kontrola wymaga likwidacji odziedziczonych systemów identyfikowalności, które opierają się na dostawcach powiązanych z producentami wyrobów tytoniowych.
Rozwój wapowania wymaga niezależnego nadzoru nad rynkiem
Upowszechnianie się wapowania stawia przed organami egzekwującymi przepisy w UE nowe wyzwania. W przeciwieństwie do tradycyjnych papierosów e-papierosy trafiają do odbiorców za pośrednictwem rozdrobnionych sieci sprzedaży detalicznej, sklepów z artykułami codziennego użytku oraz transgranicznych platform internetowych, które podlegają nierównomiernemu nadzorowi. Działacze na rzecz zdrowia ostrzegają, że brak kontroli przyspiesza wzrost używania nikotyny przez młodzież.
Zagrożenia dla bezpieczeństwa sprawiają, że sprawa staje się pilniejsza. Badania Uniwersytetu w Birmingham wykazały, że aerozol z e-papierosów zawiera substancje toksyczne, które mogą uszkadzać kluczowe komórki układu odpornościowego, a nieuregulowane płyny do e-papierosów i wadliwe akumulatory stanowią bezpośrednie zagrożenie dla konsumentów.
Aby stawić czoła podobnym wyzwaniom, Wielka Brytania wprowadziła akcyzę i scentralizowane ramy identyfikowalności produktów do wapowania 1 października. System, opracowany przez drukarnię zabezpieczeń Cartor i szwajcarską firmę SICPA, łączy cyfrowe uwierzytelnianie ze ścisłym nadzorem publicznym. Francuska organizacja antynikotynowa CNCT określiła brytyjskie rozwiązanie jako skuteczny wzór dla Brukseli, podkreślając, że niezależna identyfikowalność jest w pełni zgodna z protokołami Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
| Cecha | Dotychczasowy system UE dotyczący wyrobów tytoniowych | Nowe brytyjskie ramy dla produktów do wapowania |
|---|---|---|
| Zakres produktów | Wyroby tytoniowe przeznaczone do spalania | Urządzenia do wapowania i płyny do e-papierosów |
| Model nadzoru | Zdecentralizowane repozytoria powiązane z branżą | Scentralizowany nadzór publiczny (HMRC) |
| Dystans wobec branży | Krytykowany za historyczne powiązania z dostawcami | Niezależne konsorcjum ds. bezpieczeństwa |
Audyty ujawniają słabości dotychczasowych systemów identyfikowalności
Wrześniowy raport Europejskiego Trybunału Obrachunkowego stwierdził, że działania UE przeciwko przemytowi pozostają rozdrobnione i osłabione przez niekompletne dane. Raport nie zawierał jednak oceny unijnej platformy identyfikowalności z 2019 r., która nie zapewniała wsparcia policji i służbom celnym podczas działań przeciwko nielegalnemu handlowi.
Badacze z Grupy Badań nad Kontrolą Tytoniu Uniwersytetu w Bath udokumentowali rozległe historyczne powiązania między producentami wyrobów tytoniowych a zatwierdzonymi dostawcami systemów śledzenia i identyfikowalności. Dobrym przykładem jest Dentsu Tracking, która wcześniej przejęła firmę Blue Infinity — zaangażowaną w opracowanie systemu śledzenia Codentify, stworzonego przez Philip Morris International (PMI). Zatrudnienie przez Dentsu byłego urzędnika UE ds. zdrowia Jana Hoffmanna dodatkowo zwróciło uwagę Parlamentu Europejskiego na praktykę przechodzenia urzędników do sektora prywatnego.
Manipulacje rynkowe i precedensy na świecie
Najnowsze wzorce handlowe pokazują, dlaczego organy egzekwujące przepisy potrzebują niezależnych danych. Dochodzenie w Belgii wykazało, że 87% papierosów dostarczanych do Luksemburga jest konsumowanych poza jego granicami. Krytycy określają to jako celowe zwiększanie podaży przez producentów wyrobów tytoniowych na rynkach o niskich podatkach, aby pobudzać równoległy handel transgraniczny, który osłabia politykę podatkową dotyczącą tytoniu w sąsiednich krajach — Francji i Belgii.
Sytuacja ta przypomina wydarzenia z Kanady w latach 90. XX wieku. Powszechny przemyt zmusił rząd do znacznego obniżenia podatków od wyrobów tytoniowych, jednak późniejsze dochodzenia ujawniły bezpośredni udział branży. W 2010 r. kanadyjskie spółki zależne największych koncernów tytoniowych przyznały się do winy w sprawach dotyczących przestępstw związanych z nielegalnym handlem, płacąc łącznie 550 mln dolarów kar i odszkodowań.
Podobne kontrowersje pojawiły się w Ameryce Południowej. Październikowe dochodzenie przeprowadzone przez brazylijski magazyn piauí ujawniło wyciek dokumentów, z których wynikało, że przedstawiciele Dentsu próbowali uzyskać uprzywilejowany dostęp do danych regulacyjnych za pośrednictwem byłego urzędnika skarbowego, aby zdobyć państwowe kontrakty na systemy śledzenia.
W miarę jak zbliża się nowelizacja dyrektywy w sprawie wyrobów tytoniowych w 2026 r., europejscy prawodawcy stają przed jasnym wyborem: wykluczyć firmy tytoniowe z nadzorowania własnych łańcuchów dostaw, wprowadzić obowiązek niezależnego śledzenia cyfrowego i objąć nowe produkty nikotynowe jednolitymi przepisami.
