EU-commissaris voor Gezondheid Olivér Várhelyi heeft bevestigd dat er plannen zijn om vóór eind 2026 een herziene Tabaksproductenrichtlijn te publiceren. Deze aankondiging volgt op onthullingen van de Europese Rekenkamer dat de zwarte tabaksmarkt jaarlijks €13 miljard aan belastinginkomsten kost. Dit heeft het debat over de rol van Big Tobacco bij de regulering van toeleveringsketens verder aangewakkerd.
De herziening van de regelgeving vindt plaats nu de illegale productie in heel Europa recordniveaus bereikt. Organisaties voor de volksgezondheid stellen dat effectieve controle vereist dat verouderde traceersystemen worden ontmanteld die afhankelijk zijn van leveranciers met banden met tabaksproducenten.
De groei van vapen vraagt om onafhankelijk toezicht op de markt
De opkomst van vapen brengt nieuwe uitdagingen voor de handhaving in de hele EU met zich mee. In tegenstelling tot traditionele sigaretten worden e-sigaretten verkocht via gefragmenteerde winkelnetwerken, gemakswinkels en grensoverschrijdende onlineplatforms waarop niet overal even streng toezicht wordt gehouden. Voorvechters van de volksgezondheid waarschuwen dat dit gebrek aan toezicht de nicotineconsumptie onder jongeren versnelt.
Veiligheidsrisico’s maken de kwestie urgenter. Uit onderzoek van de Universiteit van Birmingham bleek dat e-sigaretdamp schadelijke stoffen bevat die belangrijke immuuncellen kunnen beschadigen. Niet-gereguleerde e-liquids en defecte batterijen vormen bovendien directe risico’s voor consumenten.
Om vergelijkbare uitdagingen aan te pakken, heeft het Verenigd Koninkrijk op 1 oktober een accijns en een gecentraliseerd traceerbaarheidssysteem voor vapeproducten ingevoerd. Het systeem is ontwikkeld door beveiligingsdrukker Cartor en het Zwitserse bedrijf SICPA en combineert digitale authenticatie met strikt publiek toezicht. De Franse antitabaksorganisatie CNCT noemde het Britse systeem een doeltreffend voorbeeld voor Brussel en benadrukte dat onafhankelijke traceerbaarheid rechtstreeks aansluit bij de protocollen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO).
| Kenmerk | Oud EU-systeem voor tabak | Nieuw Brits kader voor vapes |
|---|---|---|
| Productbereik | Tabaksproducten die worden verbrand | Vapeapparaten en e-liquids |
| Bestuursmodel | Gedecentraliseerde databanken met banden met de industrie | Gecentraliseerd publiek toezicht (HMRC) |
| Afstand tot de industrie | Bekritiseerd vanwege historische banden met leveranciers | Onafhankelijk beveiligingsconsortium |
Audits leggen tekortkomingen in verouderde traceersystemen bloot
Een rapport van de Europese Rekenkamer uit september concludeerde dat de EU-maatregelen tegen smokkel versnipperd blijven en worden belemmerd door onvolledige gegevens. Het rapport liet echter een beoordeling van het traceerplatform van de EU uit 2019 achterwege. Dat platform heeft politie- en douanediensten niet ondersteund bij operaties tegen illegale handel.
Onderzoekers van de Tobacco Control Research Group van de Universiteit van Bath hebben uitgebreide historische banden gedocumenteerd tussen tabaksproducenten en goedgekeurde aanbieders van traceer- en volgsystemen. Een treffend voorbeeld is Dentsu Tracking, dat eerder Blue Infinity overnam, een bedrijf dat betrokken was bij de ontwikkeling van het Codentify-traceersysteem van Philip Morris International (PMI). De aanstelling van de voormalige EU-gezondheidsfunctionaris Jan Hoffmann door Dentsu leidde tot extra aandacht van het Europees Parlement voor draaideurpraktijken.
Marktmanipulatie en internationale voorbeelden
Recente handelspatronen laten zien waarom handhavingsinstanties onafhankelijke gegevens nodig hebben. Uit een onderzoek in België bleek dat 87% van de Luxemburgse sigarettenvoorraad buiten de landsgrenzen wordt geconsumeerd. Critici noemen dit een doelbewuste overaanvoer door tabaksproducenten naar markten met lage belastingen om parallelle grensoverschrijdende handel aan te jagen. Daardoor komt het tabaksbelastingbeleid in buurlanden Frankrijk en België onder druk te staan.
Deze dynamiek doet denken aan gebeurtenissen in Canada in de jaren negentig. Grootschalige smokkel dwong de overheid de tabaksbelastingen te verlagen, maar latere onderzoeken brachten directe betrokkenheid van de industrie aan het licht. In 2010 bekenden Canadese dochterondernemingen van grote tabaksbedrijven schuld aan strafbare feiten in verband met smokkelwaar. Ze betaalden $550 miljoen aan boetes en schikkingen.
Ook in Zuid-Amerika zijn vergelijkbare controverses aan het licht gekomen. Uit een onderzoek van het Braziliaanse tijdschrift piauí in oktober bleek uit gelekte documenten dat vertegenwoordigers van Dentsu via een voormalige belastingfunctionaris vertrouwelijke regelgevingsgegevens probeerden te verkrijgen om overheidscontracten voor traceersystemen binnen te halen.
Nu de herziening van de Tabaksproductenrichtlijn in 2026 nadert, staan Europese wetgevers voor duidelijke keuzes: tabaksbedrijven uitsluiten van het toezicht op hun eigen toeleveringsketens, onafhankelijke digitale traceerbaarheid verplicht stellen en nieuwe nicotineproducten onder uniforme regelgeving brengen.
